logo 1 1
Stress-Sensitief Werken
Opleiding Stress-Sensitief Werker©
Intervisie Stress-Sensitief Werken
E-learning Stress-Sensitief Werken
Zorg en Veiligheid
Casestudies Zorg & Veiligheid
Opleiding Integrale Nazorg Ex-gedetineerden
Het Integraal Risicotaxatie Model© Pakket
Intervisie Nazorg Ex-gedetineerden
Inclusie
Casestudies Diversiteit & Inclusie
Tools en Downloads
Over ons
The Theory of Perspective
Over Crystal Ziel
Privacy Statement
Artikelen, essays en blogs
Contact
logo 1 1
Stress-Sensitief Werken
Opleiding Stress-Sensitief Werker©
Intervisie Stress-Sensitief Werken
E-learning Stress-Sensitief Werken
Zorg en Veiligheid
Casestudies Zorg & Veiligheid
Opleiding Integrale Nazorg Ex-gedetineerden
Het Integraal Risicotaxatie Model© Pakket
Intervisie Nazorg Ex-gedetineerden
Inclusie
Casestudies Diversiteit & Inclusie
Tools en Downloads
Over ons
The Theory of Perspective
Over Crystal Ziel
Privacy Statement
Artikelen, essays en blogs
Contact

Artikelen, essays en blogs

Houd toch op met die 13 IQ-punten

Crystal Ziel


“Daar gaan we weer”, verzucht ik op het moment dat ik het artikel op LinkedIn zie. Een vetgedrukte kop claimt dat geldstress het IQ met 13 punten doet dalen. “Onderzoekers van onder meer Princeton en Harvard hebben dat gemeten. Mensen met zware financiële zorgen scoorden op denktaken zoveel lager dat het overeenkwam met het verlies van ongeveer 13 IQ-punten.” staat in het artikel en precies daar zit de crux. Want hoewel een getal noemen hard en meetbaar lijkt, roept het andere dingen op bij mensen dan er daadwerkelijk onder zit. Een verlies van denkvermogen dat overeenkomt met 13 IQ-punten heb je al na het verlies van een nacht slaap, volgens de onderzoekers. Toch zullen mensen armoede en geldstress verbinden aan intelligentie. Is dat wel terecht?


Waar komt dat getal vandaan?Er zijn meerdere onderzoeken gedaan naar hoe groot de invloed van geldzorgen op het denkvermogen van mensen kan zijn en ook de vermelding van 13 IQ-punten zien en horen we vaker terug. Hoewel andere onderzoekers kanttekeningen bij dat precieze getal plaatsen, gaat de rest van de wereld er vrolijk mee aan de haal. Regelmatig hoor ik dat mensen tijdens een lezing van een deskundige meekregen dat armoede invloed heeft op de intelligentie en meestal hoort daar dit getal bij. Vaak wordt dan verwezen naar het onderzoek van Mani e.a. (2013) bij suikerrietboeren in India. Deze suikerrietboeren oogsten één keer per jaar en worden na hun oogst betaald. Dit betekent dat zij vlak voor de oogst relatief arm zijn en vlak na de oogst relatief rijk. Door op die beide momenten een aantal tests bij de boeren af te nemen (Raven’s Progressive Matrices, een bekende test voor logisch redeneren, en een cijferversie van de Stroop-test), zag men dat de boeren vóór de oogst duidelijk lager scoorden dan daarna. Hetzelfde team van vier onderzoekers liet in een korter onderzoek bezoekers van een winkelcentrum in New Jersey even aan een geldprobleem denken en keek wat dat met hun denkkracht deed. Terwijl ze over het fictieve scenario nadachten, deden ze twee denktaken. De onderzoekers maten de denkkracht met Raven’s Progressive Matrices en een ruimtelijke reactietaak. Die tweede taak meet cognitieve controle: snel en zonder fouten reageren. Daarna verdeelden de onderzoekers de deelnemers op basis van hun inkomen in een “arme” en een “rijke” groep. De deelnemers met lage inkomens scoorden duidelijk slechter op beide tests, terwijl de rijke deelnemers er geen last van hadden. Over beide onderzoeken samen kwam het effect neer op 9 tot 13 IQ-punten; bij de boeren was het volgens de onderzoekers zelf zo’n 9 à 10 punten. De conclusie van deze onderzoeken was niet dat bij alle mensen in armoede het IQ zoveel punten daalt. Het was een omrekening om het effect te illustreren, en het gaat om een tijdelijk effect. Wel maakte het onderzoek duidelijk hoe groot de invloed van geldzorgen op het denkvermogen kan zijn.


Een getal dat voorliep op het bewijsHet getal van 13 IQ-punten wordt in veel publicaties herhaald, maar is daarmee niet in steen gebeiteld. Al in 2013 discussieerden wetenschappers over de vraag hoe sterk het effect was, en dat terwijl het getal van 13 IQ-punten al de wereld rondging (Wicherts & Zand Scholten, 2013). Het getal liep dus voor op het bewijs en dat zien we terug in de lezingen, artikelen en gesprekken over armoede en chronische stress. Dat dit gebeurt is logisch. Het benadrukken van de meetbare zwaarte van armoede helpt het gesprek hierover aangaan en een kop met een getal trekt meer aandacht dan nuance doet. Misschien het bekendste voorbeeld is het artikel van Rutger Bregman in De Correspondent (2013): ‘Waarom arme mensen domme dingen doen’. Het artikel, gebaseerd op een interview met Eldar Shafir over diens theorie van schaarste, is vooral een pleidooi voor betere aansluiting van overheidsbeleid en -interventies bij mensen in armoede. In het artikel zegt Shafir zelf: “Ons onderzoek wijst uit dat je zo’n 13 punten aan IQ verliest”. De onderzoeker vergelijkt dat inderdaad met onder andere een nacht niet slapen. Bregman benadrukt in het artikel dat het om een effect van de situatie op het denkvermogen gaat, niet om een blijvend verschil in intelligentie (Bregman, 2013). Ondanks de genuanceerde inhoud is dit stuk waarschijnlijk de reden dat het getal 13 in Nederland breed bekend werd en door het woord ‘dom’ in de titel te gebruiken geef je als journalist toch een bepaalde lading mee.


Waarom het getal schuurtKijk, ik snap het best, twee jaar voordat Bregmans artikel uitkwam kreeg ik, tijdens mijn werk binnen de armoedebestrijding, geregeld van professionals de vraag ‘waarom arme mensen domme dingen doen’. Die professionals waren geen nare mensen, zo zag het gedrag van arme mensen er voor hen uit. Dus ik snap de vraag. Tegelijk kan zo’n titel en het noemen van een concreet getal stigmatiserend werken. In feite zeg je dat mensen die te maken hebben met langdurige stress dommer zijn dan anderen, zonder uit te leggen waarom en wat je eraan kan doen. Precies hier zit mijn bezwaar. Want hoewel compassie voor een groep die het zwaar heeft mooi is, helpt het die mensen niet verder. In 2022 schreef Ernst-Jan de Bruijn (Universiteit Leiden) in de ESB: “Laten we stoppen met uitspraak dat armoede het IQ verlaagt”. In dit artikel wijst De Bruijn erop dat de oorspronkelijke studie het effect op cognitief functioneren onderzocht, niet op het IQ. Ook zegt hij dat mensen in armoede niets hebben aan zo’n eenzijdige en ongegronde uitspraak. Volgens hem kan die uitspraak zelfs een demotiverend effect hebben en mensen weerhouden van regelingen en hulp (De Bruijn, 2022). Ik kan me in zijn verhaal vinden. Een getal klinkt tastbaar, meetbaar en definitief. Tegelijk is het probleem minder tastbaar, want armoede is complex. De uitspraak dat armoede het IQ verlaagt kan voor professionals interessant zijn, maar zonder dat het beleid en de aanpak verandert draagt het alleen maar bij aan de negatieve beeldvorming die al rond armoede en schulden bestaat. Daar komt bij dat schaarste niet alleen bij armoede denkruimte opeist. In laboratoriumexperimenten kregen studenten bijvoorbeeld een beperkt budget aan tijd of beurten in een spel, en ook zij richtten hun aandacht vooral op het directe tekort, ten koste van de lange termijn (Shah e.a., 2012). Bij langdurige situaties komt daar vaak chronische stress bovenop. Uit andere onderzoeken weten we dat chronische stress door verschillende langdurig stressvolle situaties kan ontstaan, zoals ik in mijn boek Perspectief! beschrijf (Ziel, 2022). Armoede is een risicofactor, maar bijvoorbeeld ook langdurige mantelzorg, in detentie gezeten hebben en structureel worden gediscrimineerd. De gevolgen van chronische stress zijn aanzienlijk. Door de langdurige aanmaak van cortisol worden bepaalde hersengebieden gevoeliger of kwetsbaarder. Hierdoor heeft men minder grip op het ‘denkende brein’ en raakt het ‘emotionele brein’ overactief. Mensen zullen in die situaties zaken minder goed kunnen overzien, misschien niet begrijpen wat ze eerder wel begrepen hadden, minder goed onthouden en ze zullen situaties sneller als ‘bedreigend’ ervaren waardoor ze heftiger kunnen reageren (Arnsten, 2009).


Niet willen of niet kunnenAandacht voor de gevolgen van chronische stress is absoluut nodig. De manier waarop die aandacht wordt verkregen maakt wat mij betreft verschil. Zelfs wanneer we begrijpen dat het verlies van 13 IQ-punten vergelijkbaar is met het verlies van nachtrust, doet het geen recht aan de situatie waar duizenden mensen mee te maken hebben. Even geen grip hebben op je denkvermogen omdat je een nacht niet geslapen hebt is namelijk heel anders dan elke dag als overleven ervaren en verwacht worden normaal te functioneren terwijl de druk op je cognitieve vermogens dat wel heel moeilijk maakt. Chronisch stressvolle situaties zijn vaak kwetsbare situaties en mensen in die situaties zijn vaak afhankelijk van hulp en ondersteuning. Of dit nu gaat om het ontvangen van een uitkering, zorg aan het bed krijgen of hulp met de financiële zorgen, bijna altijd zitten er aan die hulp verwachtingen of verplichtingen. Mensen bij wie het denkende brein door chronische stress is gekaapt hebben moeite aan die verwachtingen en verplichtingen te voldoen. Niet omdat ze niet willen, maar omdat ze niet kunnen. Vaak worden ze hiervoor gestraft, door de instantie van wie ze afhankelijk zijn of door hun omgeving. Die straf brengt ze vaak nog verder in de problemen, maar sowieso niet vooruit. Een andere benadering van deze doelgroepen is nodig en die noemen we stress-sensitief werken. Onderzoekers als Nadja Jungmann brachten dit thema naar Nederland en adviseerden de overheid over een andere aanpak van armoede en schulden dan tot dan toe gebruikelijk was (Jungmann e.a., 2020). Voor mijzelf waren mijn eigen ervaringen met armoede en mijn werk binnen de armoedebestrijding reden om vanaf 2011 de invloed van stress te bestuderen en me in stress-sensitief werken te specialiseren.


Mijn eigen ervaringIk heb meerdere momenten in mijn leven te maken gehad met langdurige en drukkende stress en het grootste deel van die ervaringen had ik voordat ik mij in stress specialiseerde. Ik voelde me in deze periodes dom en onzeker. Veel van wat ik op mij afkreeg kon ik niet overzien en soms leek het of professionals een vreemde taal spraken. Het lukte mij niet altijd aan de voorwaarden van hulp te voldoen en door de reacties die ik hierop kreeg, voelde ik me minder waard dan al die slimme professionals. Omdat ik erg op het hier en nu gericht was, maakte ik ook echt wel onhandige keuzes. Later begreep ik waarom, maar toen kon ik mezelf daar echt voor op de kop geven. Boven op de kritiek die ik al van anderen kreeg. Als ik toentertijd van die IQ-punten had gehoord, had ik me waarschijnlijk nog slechter over mezelf gevoeld. Ook had die informatie me niet geholpen. Wat wel had geholpen was als iemand naast me was komen te staan, met me meelas, soms met me naar instanties meeging en me leerde hoe ik met de stress om kon gaan. Die hulp kreeg ik toen niet, maar vond ik wel in de benadering stress-sensitief werken. Inmiddels geef ik al zo’n 13 jaar opleidingen, trainingen en lezingen over dit thema, schreef ik er een boek over en ontwikkelde ik praktisch materiaal.

Elke kans die ik krijg, grijp ik aan om de 13 IQ-punten te nuanceren. Want het helpt ons niet om de complexiteit van chronische stress zo plat te slaan. Elke keer dat ik een lezing geef op een armoedeconferentie komen er ‘ervaringsdeskundigen’ naar me toe om opgelucht te vertellen dat ze eindelijk begrijpen wat er in hun hoofd gebeurt. Dat snap ik, want horen dat het logisch is dat je zaken niet meer zo goed overziet omdat bepaalde hersengebieden tijdelijk niet werken zoals zou moeten, is prettiger dan horen dat je dom geworden bent. Ook voor professionals heeft het meerwaarde inzicht te krijgen in wat chronische stress met het denken en doen van hun cliënten doet. Niet in de laatste plaats omdat de maatschappelijke uitdagingen en problematiek van inwoners steeds groter en complexer worden en hun eigen werkdruk hoger (toch zullen we niet zo snel zeggen dat die professionals onder druk dommer zijn geworden). Naast inzicht in hoe het werkt vind ik het van belang dat we leren hoe we hiermee omgaan.


Zeg gewoon waar het op staatLaten we daarom stoppen met zeggen dat langdurige stress mensen dommer maakt en onze aandacht verleggen naar het daadwerkelijke probleem. We hebben een samenleving gecreëerd waar de druk op haar inwoners hoog is. Als een deel van die inwoners in een kwetsbare situatie terechtkomt, willen we hulp en ondersteuning bieden. Dat is goed tot het moment dat we ontdekken dat die hulp en ondersteuning niet aansluit bij wat mensen in een kwetsbare situatie nodig hebben. Als chronische stress ertoe bijdraagt dat mensen niet meekunnen in onze dienstverlening en we kunnen die chronisch stressvolle situatie niet wegnemen, dan is het onze dienstverlening die veranderen moet (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2017). Ook als dit betekent dat mensen niet alleen een tweede, maar een derde en vierde kans krijgen. Ook als dit betekent dat we iets langer de tijd nemen per casus, onze brieven aanpassen, nazorg leveren. Laten we ook stoppen met het generaliseren van (geld)stress. Tijdelijke stress als particulier of ondernemer is vervelend, maar heeft niks te maken met de verwoestende effecten die chronische stress met zich meebrengt. Laten we stoppen met zwaaien met getallen om aandacht te trekken of een punt te maken en starten met het inrichten van een samenleving waar het perspectief van haar inwoners centraal staat. Houd toch eens op met de 13 IQ-punten en zeg gewoon waar het op staat.


Bronnenlijst (APA)

  • Arnsten, A.F.T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648
  • Bregman, R. (2013, 16 december). Waarom arme mensen domme dingen doen. De Correspondent.
  • Bruijn, E. de (2022). Laten we stoppen met uitspraak dat armoede het IQ verlaagt. ESB, 107(4813), 419.
  • Jungmann, N., Wesdorp, P. & Madern, T. (red.) (2020). Stress-sensitief werken in het sociaal domein: Inzichten en praktische handvatten voor hulp- en dienstverleners. Bohn Stafleu van Loghum.
  • Mani, A., Mullainathan, S., Shafir, E. & Zhao, J. (2013). Poverty impedes cognitive function. Science, 341, 976–980.
  • Shah, A.K., Mullainathan, S. & Shafir, E. (2012). Some consequences of having too little. Science, 338(6107), 682–685. https://doi.org/10.1126/science.1222426
  • Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2017). Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op redzaamheid (WRR-rapport 97).
  • Wicherts, J.M. & Zand Scholten, A. (2013). Comment on “Poverty impedes cognitive function”. Science, 342(6163), 1169.
  • Ziel, C. (2022). Perspectief! De noodzaak van stress-sensitief werken binnen gemeenten (eigen beheer).





Historische primeurs van diversiteit

Crystal Ziel

Even heb ik getwijfeld of ik dit stuk wel moest schrijven. Ik ben altijd voorzichtig met uitingen van politieke aard. Vanuit Partners in Inclusie* kritisch zijn op politieke ontwikkelingen die invloed hebben op onze inclusieve samenleving vind ik nodig en zie ik ook als deel van onze rol. Mensen informeren over gevolgen van politieke bewegingen ook. Maar een uitgesproken mening geven over een politicus, partij en de bijbehorende ontwikkelingen vind ik moeilijker. Het zou namelijk jammer zijn wanneer het gesprek over inclusie stopt vanwege verschillen in politieke voorkeur. De nadruk van dit stuk zal daarom niet op mijn mening liggen, al deel ik die wel. Liever deel ik feiten en hoe de ontwikkelingen die ik beschrijf op dagelijks niveau van betekenis zijn. Mocht dit relaas je op een negatieve wijze raken, dan nodig ik je uit om mij te mailen en hier met mij over in gesprek te gaan.


Als Nederlands-Amerikaanse volg ik het nieuws in de Verenigde Staten op de voet en natuurlijk heb ik als professional die werkt aan inclusie naast privé ook een beroepsmatige interesse. Want de afgelopen jaren stond juist dit thema in de VS enorm onder druk. Boeken waar diversiteit en inclusie centraal stonden werden in sommige staten verbannen uit scholen en bibliotheken. Prestaties van vrouwelijke wetenschappers werden van overheidswebsites verwijderd. Mensen van kleur werden regelmatig zonder bewijs aangezien voor mensen zonder documentatie en gearresteerd, gevangengenomen en/ of gedeporteerd. Bepaalde vrouwenrechten werden teruggedraaid. Projecten, onderzoeken en maatregelen die op enige wijze te maken hadden met diversiteit, gelijkheid en inclusie werden stopgezet. Verborgen racisme kwam naar de oppervlakte en het werd in bepaalde kringen acceptabel om racistisch te zijn. Deze ontwikkelingen en meer maakten dat het publieke debat en gesprekken en interacties tussen inwoners op scherp kwamen te staan en er een grote kloof kwam tussen wie vóór inclusie was en wie tegen.


De beweging die de VS de afgelopen jaren en onder leiding van president Trump inzette baarde me grote zorgen. Keuzes die de VS maakte en allianties die zij aanging zagen we namelijk vertaald in hogere prijzen aan de pomp en op onze energierekening. Door de oorlog die Rusland met Oekraïne voert en de rol die onder andere de VS daarin speelt, zien we onrust op Europees niveau en mede daardoor het opnieuw bespreken van de dienstplicht. De genocide in Gaza en de steun van Trump aan Netanyahu zetten verhoudingen op scherp. Ook in Nederland nemen antisemitisme en moslimhaat toe. In de VS zagen we een toenemende spanning rondom thema’s die inclusie raken, wat ertoe leidt dat er meer taboes zijn en het thema D&I lager op de prioriteitenlijst kwam te staan. Natuurlijk heeft deze beweging met meer te maken dan alleen de ontwikkelingen binnen de VS. Op heel het wereldtoneel zagen we racisme opleven en uitdagingen die we dachten al beslecht te hebben terugkeren. Vol verwachting volgde ik daarom vorige week de Midterm verkiezingen, want die zouden invloed kunnen hebben op de macht van een president die, in mijn optiek, veel schade bracht en brengt aan de VS en ook de rest van de wereld.


De midterm verkiezingen, waar ging het over?

Je weet misschien wel helemaal niet waar ik het over heb. Op 3 november stemden de Verenigde Staten bij de tussentijdse verkiezingen halverwege de termijn van president Trump. Men stemde voor alle 435 zetels in het Huis van Afgevaardigden, ongeveer een derde van de Senaat en een groot aantal gouverneursposten. Plat gezegd zou een overwinning door de Republikeinen leiden tot een versteviging van de positie van de zittende president en een overwinning door de Democraten zou betekenen dat zijn macht en mogelijkheden af zouden nemen.

De Democraten wonnen veel zetels. Volgens CBS veroverden ze het Huis van Afgevaardigden. Ook binnen de Senaat boekten de Democraten grote winst. Ten tijde van schrijven van dit stuk is nog niet alles beslist, maar de winst is duidelijk. Ook zien we dat er een aantal historische primeurs zijn die bijdragen aan het meest diverse en inclusieve plaatje ooit. Ik zet ze op een rijtje:

Gouverneurs

  • Keisha Lance Bottoms (Georgia): de eerste zwarte vrouw ooit die gouverneur werd in de VS.
  • Deb Haaland (New Mexico): de eerste inheemse (Native American) vrouw die gouverneur werd.
  • Gina Hinojosa (Texas): de eerste Latina gouverneur van Texas.
  • Amy Acton (Ohio): de eerste vrouwelijke en de eerste joodse gouverneur van Ohio.
  • Byron Donalds (Florida), David Crowley (Wisconsin) en Aaron Ford (Nevada): alle drie de eerste zwarte gouverneur van hun staat. Er zijn nu vijf zwarte gouverneurs gekozen.
  • Xavier Becerra (Californië): de eerste Latino gouverneur van Californië in de moderne tijd.
  • Kathy Hochul en Adrienne Adams (New York): het eerste duo van alleen vrouwen als gouverneur en luitenant-gouverneur. Adams is daarnaast de eerste zwarte vrouw als luitenant-gouverneur van New York.

Senaat

  • Abdul El-Sayed (Michigan): de eerste moslim in de Amerikaanse Senaat.
  • Peggy Flanagan (Minnesota): de eerste Native American vrouw in de Senaat.
  • Chris Pappas (New Hampshire): de eerste openlijk homoseksuele man in de Senaat.
  • Annie Andrews (South Carolina): de eerste vrouw die voor South Carolina in de Senaat werd gekozen.
  • Josh Turek (Iowa): de eerste senator met spina bifida en de eerste oud-Paralympiër in de Senaat.

Huis van afgevaardigden

  • Melat Kiros (Colorado): de eerste vrouw van Generatie Z in het Congres.
  • Claire Valdez (New York): de eerste Native American congresvrouw uit New York.
  • Adam Hamawy (New Jersey): het eerste moslimcongreslid uit New Jersey.
  • Jeremy Moss (Michigan): de eerste openlijk homoseksuele man uit Michigan in het Congres.
  • Denise Powell (Nebraska): het eerste Latino congreslid uit Nebraska.


Nog niet alle uitslagen zijn definitief, dus er kan nog het een en ander veranderen. Wel is overduidelijk dat de VS veel aan diversiteit op belangrijke posities heeft gewonnen. Wat de overwinning door de Democraten verder gaat betekenen is het nog afwachten, maar dat het invloed zal hebben op de rest van de wereld en dus ook Nederland is een ding wat zeker is. Het mag duidelijk zijn dat ik blij ben met de uitslag. Vol verwachting kijk ik uit naar het terugdraaien van problematische maatregelen en het bevorderen van een inclusieve houding. Echter, het blootgelegde racisme en de excluderende vooroordelen zullen niet zomaar verdwijnen. Op niveau van overheid kan een heleboel anders gaan, maar het gesprek van mens tot mens is verhard. In de VS, maar ook in Europa, ook in Nederland.


Hoe blijven mensen (privé en op de werkvloer) met elkaar in gesprek als wereldgebeurtenissen dichtbij komen en zij zich niet veilig voelen om iets te zeggen?

Vanuit Partners in Inclusie* stellen we onszelf deze vraag regelmatig. En wat kunnen wij doen om dit gesprek te faciliteren? Dat faciliteren doen we op veel verschillende manieren en vandaag doe ik dat door een stukje te schrijven over een gevoelig onderwerp.


Graag doe ik daarom nogmaals de uitnodiging: voel je je geraakt, stuur me dan een mail. Laten we in gesprek gaan en blijven, want uiteindelijk is dat waar alle inclusie begint: bij onze menselijke verbinding.


*Partners in Inclusie is onderdeel van Partners in Perspectief


Bronnen

  • A night of historic firsts – Fast Company
  • These candidates made history in the 2026 midterm elections – ABC News
  • 2026 midterm election results analysis – Northeastern University
  • House election results 2026 – CBS News
  • Economie onder druk door Iran-conflict – Hart van Nederland
  • Peiling: Nederlanders zien Trump als groter gevaar dan Poetin – WNL
  • 250.000 mensen trokken in Amsterdam een rode lijn voor Gaza – EenVandaag
  • Gaza-oorlog leidt tot gespannen verhoudingen in Nederland – Sociale Vraagstukken

Perspectief op ‘point of view’

Tranen rollen over mijn wangen, er zit een knoop in mijn maag. De scene van de film die ik kijk is verdrietig, intens en ik ga er helemaal in op. Ik voel het verdriet van de vrouw op het scherm, mijn hart breekt om wat zij verliest. Het doet me fysiek pijn naar deze film te kijken. Terwijl ik zit te huilen, is mijn echtgenoot ogenschijnlijk onbewogen. Is hij een harteloze man? Nee, hij maakt simpelweg niet deel uit van de ‘target audience’ voor deze film; de beoogde doelgroep. De regisseur had met deze film mensen zoals ik voor ogen. Als aan de touwtjes in handen van een poppenspeler lach, huil en schrik ik op het juiste moment en dat is niet zomaar. Met mij als uitgangspunt zette de regisseur alle methodes die hij tot zijn beschikking had in om te beïnvloeden hoe ik mij nu voel. Tijdens deze bewuste scene worden mijn snaren onder andere beroerd door de gekozen ‘Point of View’; een camera- en montagetechniek waarbij het lijkt alsof de kijker door de ogen van een filmpersonage kijkt. Hiermee krijg ik meer het idee dat het verhaal over mij gaat, waardoor ik gevoeliger ben voor de emoties die worden geportretteerd.

Point of view is niet alleen een vakterm binnen de filmindustrie. Ook in de filosofie wordt deze benaming gebruikt; namelijk als duiding van een perspectief als uitgangspunt. Nietzsche zei bijvoorbeeld dat er geen absolute waarheid bestaat en dat alles afhangt van het perspectief van waaruit je het bekijkt. Voor Kierkegaard was er juist wel een waarheid dat als uitgangspunt diende voor al het andere. Ik denk dat veel mensen zich het meest comfortabel voelen bij de idee dat er een basis bestaat van waaruit we de wereld kunnen definiëren. Dat zie ik natuurlijk ook in mijn film terug. Ondanks dat er verschillende mensen naar kijken met ieder hun eigen achtergrond en eigen waarheid zijn er blijkbaar genoeg overeenkomsten tussen ons dat een regisseur kan sturen op een gezamenlijk perspectief. Ik was vast niet de enige uit de beoogde doelgroep die bij die scene huilde.

Dat is anders wanneer we de term perspectief beschrijven niet als vertrekpunt, maar als een bestemming; een stip op de horizon. In tegenstelling tot de point of view kan niet ieder mens zeggen dat zij die stip heeft. Het zegt namelijk iets over onze toekomst en of wij die voor ons kunnen zien. Helaas zijn er in onze samenleving mensen die helemaal geen perspectief ervaren omdat zij elke dag bezig zijn met overleven vanwege armoede, een chronische ziekte, psychisch lijden of geweld. Zij leven in het hier en nu en zien geen uitweg uit de ellende van vandaag. Mensen die leven in een langdurig stressvolle situatie kunnen vaak moeilijk stappen zetten naar de toekomst. Niet alleen omdat ze, vanwege hun situatie, op het hier en nu zijn gericht, maar ook omdat hun denken en doen door die dagelijkse stress beïnvloed wordt. Kort gezegd heeft langdurige stress een dusdanige invloed op de hersenen dat deze groep zaken minder goed kan overzien, heftiger reageert op tegenslag en moeite heeft met het uitvoeren van lange termijn doelen.

Al ervaart deze doelgroep zelf vaak geen perspectief, ze maakt wel onderdeel uit van dat van anderen. Voor de overheid zijn deze mensen ‘kwetsbare inwoners’ die het uitgangspunt zijn van beleid. Schulden moeten worden tegengegaan, mensen met een arbeidsbeperking moeten kunnen participeren en eenzame mensen moet kunnen terugvallen op een sociaal netwerk. Allemaal stippen op de horizon die niet noodzakelijkerwijs hun weg vinden naar de praktijk. Want niet de doelgroep is hier het uitgangspunt, maar het gewenste maatschappelijke effect. Het gaat mis omdat bij de uitvoering van dit beleid een beroep wordt gedaan op vaardigheden die de kwetsbare inwoner niet heeft of een context die niet verandert. Ergens gaat de overheid dus onvoldoende uit van de beoogde doelgroep. Wat dat betreft kan er geleerd worden van de filmindustrie. Zo had de regisseur van de film die ik keek mensen als ik voor ogen. Mensen die geraakt mochten worden door de verdrietige scene in het verhaal en om dit te bereiken werden er keuzes gemaakt in belichting, setting, de point of view, filters, muziek en montage. Al deze instrumenten en meer werden ingezet voor het beoogde effect. En het werkte: het doel werd behaald.

Ja maar, hoor ik je zeggen, de overheid is natuurlijk geen filmregisseur en beleid is geen blockbuster. Toch zijn er verrassend veel overeenkomsten. Wist je bijvoorbeeld dat in het sociaal domein, zeg maar dat deel van de overheid waar men zich bezighoudt met de kwetsbare inwoner, tegenwoordig de term ‘regisseur’ veelvuldig voorkomt? Hoe deze nieuwe functietitel precies wordt toegepast verschilt. Het kan gaan om een werkconsulent die een inwoner naar werk ‘regisseert’, om een projectleider of om een beleidsadviseur. En met name die laatste is, net als de filmregisseur, wel degelijk verantwoordelijk voor het regisseren van een bepaald effect. Het scenario komt vanuit de regering (of lokaal vanuit het college van burgemeester en wethouders) waar het perspectief wordt bepaald van thema’s als participatie, zorg en armoede. Allemaal thema’s die betrekking hebben op de stip op de horizon van duizenden, en op landelijke schaal miljoenen, inwoners. Thema’s die ons als samenleving aangaan en waar we een mening over hebben. Dus vraag ik me af: regisseren beleidsmakers de maatschappelijke bewegingen die we als samenleving doormaken? Wordt onze mening beïnvloed door hoe het thema wordt belicht?

Nu kennen we in onze geschiedenis een aantal van die bewegingen waarbinnen de samenleving haar point of view verplaatste, waar het sentiment veranderde en de meningen werden herijkt. Eén voorbeeld staat me nog vers in het geheugen. Toen er in 2010 een richting werd ingezet die uiteindelijk zou leiden tot de Participatiewet was deze duidelijk ingegeven door een gewenste bezuiniging. Die bezuiniging kon alleen worden gerealiseerd wanneer mensen met een arbeidsbeperking meer gingen werken, of op zijn minst niet langer een beroep konden doen op een dure uitkering die, gelijk met hun chronische ziekte of handicap, een werkend leven meeging. De voorwaarden voor de arbeidsongeschiktheidsverzekeringen werden aangepast zodat mensen die voorheen nog recht hadden op een vangnet vanwege hun beperking hier nu niet meer voor in aanmerking kwamen. Daarnaast werden mensen die al gebruik maakten van een vangnet gestimuleerd te gaan werken. Wanneer zij die keuze maakten, werd hun uitkering omgezet in een andere variant die minder uitbetaalde, ongeacht of de poging tot participatie haalbaar was of was gelukt. Ook de overige vangnetten in het sociale stelsel werden aangescherpt om zo een grote groep mensen achter de geraniums vandaan en de arbeidsmarkt op te krijgen met als doel dat er een hoop belastinggeld kon worden bespaard.

Deze richting, dit verhaal, had uiteraard enige voorbereiding nodig en hier waren de regisseurs aan zet. Je moet je ‘audience’ namelijk meenemen in het verhaal, het moet kloppen. Daarom werd er, om de kijker, de samenleving, het gevoel te geven dat deze plotwending terecht was, een tweede verhaallijn geïntroduceerd. Dit met emotie geladen scenario zette uiteen dat veel van de zogeheten ‘arbeidsbeperkten’ jarenlang onterecht of veel te makkelijk een uitkering hadden gekregen. Hierdoor werd de samenleving, die hun vangnet betaalde, direct en persoonlijk benadeeld. Om hier kracht bij te zetten zoomde de camera in op situaties van fraude, van mensen die hun hand ophielden en tegelijkertijd zwart werkten. Het verhaal van de cijfers, namelijk dat slechts 2% van de bijstandsontvangers fraudeert en het grootste deel van die 2% dit niet bewust doet, werd strategisch uit de film geknipt. Hierdoor kregen we als kijker het gevoel dat het onrecht over ons ging. We voelden de pijn van onze zuurverdiende belastingcenten die verloren gingen aan luie en oneerlijke mensen.

Officieel was er nog een derde verhaallijn; die van kansen voor mensen met een arbeidsbeperking, van inclusie. Maar hoewel dit beeld uitnodigend in de trailer naar voren kwam, zakte het thema in de daadwerkelijke film naar de achtergrond. Met alle gevolgen van dien. Nooit meer kijken we naar mensen met een arbeidsbeperking zoals dat we vroeger deden. Waar ik jaren eerder nog moest uitleggen wat een Wajong was, had ineens iedereen er een mening over. Meestal negatief. En nu, bijna een decennium na het uitkomen van de Participatiefilm echoot het sentiment ervan nog altijd na.

Ik weet nog goed hoe ik mij voelde toen deze film werd geïntroduceerd. Het heeft mij gemotiveerd te doen wat ik nu doe, mij in te zetten voor perspectief en voor inclusie. En net als velen met mij heb ik schande gesproken van de scriptschrijvers, de producers en de regisseurs. Ik voelde me precies als de kijker van een film – het verhaal overkomt me en ik heb er geen invloed op – ik heb het immers niet geschreven. Wat ik toen deed was de invloed van de regisseurs veel groter maken dan die daadwerkelijk is en die van mijzelf veel kleiner. Hoewel er absoluut een idee en een visie voorafgaat aan beleid zoals dit, maakt dit verhaal onderdeel uit van iets groters en is het effect van de film afhankelijk van zoveel meer factoren dan alleen de schrijver en de regisseur. Zo kan de regisseur kiezen voor een invalshoek en daarmee de plank compleet misslaan, zoals bij de Wet Werken naar Vermogen het geval was. Maar door woorden te gebruiken die onderdeel maken van een populaire stroming (civil society), hoe misplaatst de vergelijking ook blijkt, kan de juiste noot worden geraakt. Hier onderscheidt de matige regisseur zich van de meester. Dus ja, onze opinie wordt beïnvloed door het gekozen perspectief. Ook belangrijk is het ritme waarin het verhaal verteld wordt. Hoe er wordt gedoseerd, uitgesteld, opgebouwd. Daarnaast is de timing, zoals bij elk verhaal, essentieel. Als het publiek er niet klaar voor is, wordt de film niet goed ontvangen.

Hier moeten we toch echt hand in eigen boezem steken. Als wij, als samenleving, niet klaar waren voor de Participatiewet en de gevolgen die het voor zoveel mensen in een kwetsbare situatie heeft gehad, dan was dit verhaal gesneuveld. Als wij niet hadden willen geloven in de fraude, in de opzet, in de luiheid, in het parasiterende gedrag, dan hadden we die retoriek niet overgenomen. Als wij werkelijk klaarstonden voor een inclusieve samenleving dan hadden we, na het zien van de trailer, moeite gedaan deze tot stand te brengen. Met een land van 17 miljoen regisseurs hebben we niemand aan te kijken op de uitkomst van dit verhaal dan onszelf, niet in de laatste plaats door ons stemgedrag. Gelukkig betekent dit ook dat wij elke dag kunnen kiezen een ander verhaal de wereld in te brengen. Perspectief is namelijk zowel een idee, een uitgangspunt, een richting als een (on)recht. De Participatiefilm is een flop, nu is het aan ons te kiezen welk verhaal we wél willen belichten, welk gevoel daarbij hoort en welke muziek. Wij, als samenleving, hebben de eindregie. Althans… dit is hoe ik ernaar kijk. Kies jij vooral je eigen point of view.


Privacy Statement

CONTACTGEGEVENS

info@partnersinperspectief.nl

06-83970970

© Copyright 2026 | Partners in Perspectief | Alle rechten voorbehouden

Edit page Dashboard Settings Website Design Page cached on Sat. 21 Nov 03:21
Renew cache