Houd toch op met die 13 IQ-punten
Crystal Ziel
“Daar gaan we weer”, verzucht ik op het moment dat ik het artikel op LinkedIn zie. Een vetgedrukte kop claimt dat geldstress het IQ met 13 punten doet dalen. “Onderzoekers van onder meer Princeton en Harvard hebben dat gemeten. Mensen met zware financiële zorgen scoorden op denktaken zoveel lager dat het overeenkwam met het verlies van ongeveer 13 IQ-punten.” staat in het artikel en precies daar zit de crux. Want hoewel een getal noemen hard en meetbaar lijkt, roept het andere dingen op bij mensen dan er daadwerkelijk onder zit. Een verlies van denkvermogen dat overeenkomt met 13 IQ-punten heb je al na het verlies van een nacht slaap, volgens de onderzoekers. Toch zullen mensen armoede en geldstress verbinden aan intelligentie. Is dat wel terecht?
Waar komt dat getal vandaan?Er zijn meerdere onderzoeken gedaan naar hoe groot de invloed van geldzorgen op het denkvermogen van mensen kan zijn en ook de vermelding van 13 IQ-punten zien en horen we vaker terug. Hoewel andere onderzoekers kanttekeningen bij dat precieze getal plaatsen, gaat de rest van de wereld er vrolijk mee aan de haal. Regelmatig hoor ik dat mensen tijdens een lezing van een deskundige meekregen dat armoede invloed heeft op de intelligentie en meestal hoort daar dit getal bij. Vaak wordt dan verwezen naar het onderzoek van Mani e.a. (2013) bij suikerrietboeren in India. Deze suikerrietboeren oogsten één keer per jaar en worden na hun oogst betaald. Dit betekent dat zij vlak voor de oogst relatief arm zijn en vlak na de oogst relatief rijk. Door op die beide momenten een aantal tests bij de boeren af te nemen (Raven’s Progressive Matrices, een bekende test voor logisch redeneren, en een cijferversie van de Stroop-test), zag men dat de boeren vóór de oogst duidelijk lager scoorden dan daarna. Hetzelfde team van vier onderzoekers liet in een korter onderzoek bezoekers van een winkelcentrum in New Jersey even aan een geldprobleem denken en keek wat dat met hun denkkracht deed. Terwijl ze over het fictieve scenario nadachten, deden ze twee denktaken. De onderzoekers maten de denkkracht met Raven’s Progressive Matrices en een ruimtelijke reactietaak. Die tweede taak meet cognitieve controle: snel en zonder fouten reageren. Daarna verdeelden de onderzoekers de deelnemers op basis van hun inkomen in een “arme” en een “rijke” groep. De deelnemers met lage inkomens scoorden duidelijk slechter op beide tests, terwijl de rijke deelnemers er geen last van hadden. Over beide onderzoeken samen kwam het effect neer op 9 tot 13 IQ-punten; bij de boeren was het volgens de onderzoekers zelf zo’n 9 à 10 punten. De conclusie van deze onderzoeken was niet dat bij alle mensen in armoede het IQ zoveel punten daalt. Het was een omrekening om het effect te illustreren, en het gaat om een tijdelijk effect. Wel maakte het onderzoek duidelijk hoe groot de invloed van geldzorgen op het denkvermogen kan zijn.
Een getal dat voorliep op het bewijsHet getal van 13 IQ-punten wordt in veel publicaties herhaald, maar is daarmee niet in steen gebeiteld. Al in 2013 discussieerden wetenschappers over de vraag hoe sterk het effect was, en dat terwijl het getal van 13 IQ-punten al de wereld rondging (Wicherts & Zand Scholten, 2013). Het getal liep dus voor op het bewijs en dat zien we terug in de lezingen, artikelen en gesprekken over armoede en chronische stress. Dat dit gebeurt is logisch. Het benadrukken van de meetbare zwaarte van armoede helpt het gesprek hierover aangaan en een kop met een getal trekt meer aandacht dan nuance doet. Misschien het bekendste voorbeeld is het artikel van Rutger Bregman in De Correspondent (2013): ‘Waarom arme mensen domme dingen doen’. Het artikel, gebaseerd op een interview met Eldar Shafir over diens theorie van schaarste, is vooral een pleidooi voor betere aansluiting van overheidsbeleid en -interventies bij mensen in armoede. In het artikel zegt Shafir zelf: “Ons onderzoek wijst uit dat je zo’n 13 punten aan IQ verliest”. De onderzoeker vergelijkt dat inderdaad met onder andere een nacht niet slapen. Bregman benadrukt in het artikel dat het om een effect van de situatie op het denkvermogen gaat, niet om een blijvend verschil in intelligentie (Bregman, 2013). Ondanks de genuanceerde inhoud is dit stuk waarschijnlijk de reden dat het getal 13 in Nederland breed bekend werd en door het woord ‘dom’ in de titel te gebruiken geef je als journalist toch een bepaalde lading mee.
Waarom het getal schuurtKijk, ik snap het best, twee jaar voordat Bregmans artikel uitkwam kreeg ik, tijdens mijn werk binnen de armoedebestrijding, geregeld van professionals de vraag ‘waarom arme mensen domme dingen doen’. Die professionals waren geen nare mensen, zo zag het gedrag van arme mensen er voor hen uit. Dus ik snap de vraag. Tegelijk kan zo’n titel en het noemen van een concreet getal stigmatiserend werken. In feite zeg je dat mensen die te maken hebben met langdurige stress dommer zijn dan anderen, zonder uit te leggen waarom en wat je eraan kan doen. Precies hier zit mijn bezwaar. Want hoewel compassie voor een groep die het zwaar heeft mooi is, helpt het die mensen niet verder. In 2022 schreef Ernst-Jan de Bruijn (Universiteit Leiden) in de ESB: “Laten we stoppen met uitspraak dat armoede het IQ verlaagt”. In dit artikel wijst De Bruijn erop dat de oorspronkelijke studie het effect op cognitief functioneren onderzocht, niet op het IQ. Ook zegt hij dat mensen in armoede niets hebben aan zo’n eenzijdige en ongegronde uitspraak. Volgens hem kan die uitspraak zelfs een demotiverend effect hebben en mensen weerhouden van regelingen en hulp (De Bruijn, 2022). Ik kan me in zijn verhaal vinden. Een getal klinkt tastbaar, meetbaar en definitief. Tegelijk is het probleem minder tastbaar, want armoede is complex. De uitspraak dat armoede het IQ verlaagt kan voor professionals interessant zijn, maar zonder dat het beleid en de aanpak verandert draagt het alleen maar bij aan de negatieve beeldvorming die al rond armoede en schulden bestaat. Daar komt bij dat schaarste niet alleen bij armoede denkruimte opeist. In laboratoriumexperimenten kregen studenten bijvoorbeeld een beperkt budget aan tijd of beurten in een spel, en ook zij richtten hun aandacht vooral op het directe tekort, ten koste van de lange termijn (Shah e.a., 2012). Bij langdurige situaties komt daar vaak chronische stress bovenop. Uit andere onderzoeken weten we dat chronische stress door verschillende langdurig stressvolle situaties kan ontstaan, zoals ik in mijn boek Perspectief! beschrijf (Ziel, 2022). Armoede is een risicofactor, maar bijvoorbeeld ook langdurige mantelzorg, in detentie gezeten hebben en structureel worden gediscrimineerd. De gevolgen van chronische stress zijn aanzienlijk. Door de langdurige aanmaak van cortisol worden bepaalde hersengebieden gevoeliger of kwetsbaarder. Hierdoor heeft men minder grip op het ‘denkende brein’ en raakt het ‘emotionele brein’ overactief. Mensen zullen in die situaties zaken minder goed kunnen overzien, misschien niet begrijpen wat ze eerder wel begrepen hadden, minder goed onthouden en ze zullen situaties sneller als ‘bedreigend’ ervaren waardoor ze heftiger kunnen reageren (Arnsten, 2009).
Niet willen of niet kunnenAandacht voor de gevolgen van chronische stress is absoluut nodig. De manier waarop die aandacht wordt verkregen maakt wat mij betreft verschil. Zelfs wanneer we begrijpen dat het verlies van 13 IQ-punten vergelijkbaar is met het verlies van nachtrust, doet het geen recht aan de situatie waar duizenden mensen mee te maken hebben. Even geen grip hebben op je denkvermogen omdat je een nacht niet geslapen hebt is namelijk heel anders dan elke dag als overleven ervaren en verwacht worden normaal te functioneren terwijl de druk op je cognitieve vermogens dat wel heel moeilijk maakt. Chronisch stressvolle situaties zijn vaak kwetsbare situaties en mensen in die situaties zijn vaak afhankelijk van hulp en ondersteuning. Of dit nu gaat om het ontvangen van een uitkering, zorg aan het bed krijgen of hulp met de financiële zorgen, bijna altijd zitten er aan die hulp verwachtingen of verplichtingen. Mensen bij wie het denkende brein door chronische stress is gekaapt hebben moeite aan die verwachtingen en verplichtingen te voldoen. Niet omdat ze niet willen, maar omdat ze niet kunnen. Vaak worden ze hiervoor gestraft, door de instantie van wie ze afhankelijk zijn of door hun omgeving. Die straf brengt ze vaak nog verder in de problemen, maar sowieso niet vooruit. Een andere benadering van deze doelgroepen is nodig en die noemen we stress-sensitief werken. Onderzoekers als Nadja Jungmann brachten dit thema naar Nederland en adviseerden de overheid over een andere aanpak van armoede en schulden dan tot dan toe gebruikelijk was (Jungmann e.a., 2020). Voor mijzelf waren mijn eigen ervaringen met armoede en mijn werk binnen de armoedebestrijding reden om vanaf 2011 de invloed van stress te bestuderen en me in stress-sensitief werken te specialiseren.
Mijn eigen ervaringIk heb meerdere momenten in mijn leven te maken gehad met langdurige en drukkende stress en het grootste deel van die ervaringen had ik voordat ik mij in stress specialiseerde. Ik voelde me in deze periodes dom en onzeker. Veel van wat ik op mij afkreeg kon ik niet overzien en soms leek het of professionals een vreemde taal spraken. Het lukte mij niet altijd aan de voorwaarden van hulp te voldoen en door de reacties die ik hierop kreeg, voelde ik me minder waard dan al die slimme professionals. Omdat ik erg op het hier en nu gericht was, maakte ik ook echt wel onhandige keuzes. Later begreep ik waarom, maar toen kon ik mezelf daar echt voor op de kop geven. Boven op de kritiek die ik al van anderen kreeg. Als ik toentertijd van die IQ-punten had gehoord, had ik me waarschijnlijk nog slechter over mezelf gevoeld. Ook had die informatie me niet geholpen. Wat wel had geholpen was als iemand naast me was komen te staan, met me meelas, soms met me naar instanties meeging en me leerde hoe ik met de stress om kon gaan. Die hulp kreeg ik toen niet, maar vond ik wel in de benadering stress-sensitief werken. Inmiddels geef ik al zo’n 13 jaar opleidingen, trainingen en lezingen over dit thema, schreef ik er een boek over en ontwikkelde ik praktisch materiaal.
Elke kans die ik krijg, grijp ik aan om de 13 IQ-punten te nuanceren. Want het helpt ons niet om de complexiteit van chronische stress zo plat te slaan. Elke keer dat ik een lezing geef op een armoedeconferentie komen er ‘ervaringsdeskundigen’ naar me toe om opgelucht te vertellen dat ze eindelijk begrijpen wat er in hun hoofd gebeurt. Dat snap ik, want horen dat het logisch is dat je zaken niet meer zo goed overziet omdat bepaalde hersengebieden tijdelijk niet werken zoals zou moeten, is prettiger dan horen dat je dom geworden bent. Ook voor professionals heeft het meerwaarde inzicht te krijgen in wat chronische stress met het denken en doen van hun cliënten doet. Niet in de laatste plaats omdat de maatschappelijke uitdagingen en problematiek van inwoners steeds groter en complexer worden en hun eigen werkdruk hoger (toch zullen we niet zo snel zeggen dat die professionals onder druk dommer zijn geworden). Naast inzicht in hoe het werkt vind ik het van belang dat we leren hoe we hiermee omgaan.
Zeg gewoon waar het op staatLaten we daarom stoppen met zeggen dat langdurige stress mensen dommer maakt en onze aandacht verleggen naar het daadwerkelijke probleem. We hebben een samenleving gecreëerd waar de druk op haar inwoners hoog is. Als een deel van die inwoners in een kwetsbare situatie terechtkomt, willen we hulp en ondersteuning bieden. Dat is goed tot het moment dat we ontdekken dat die hulp en ondersteuning niet aansluit bij wat mensen in een kwetsbare situatie nodig hebben. Als chronische stress ertoe bijdraagt dat mensen niet meekunnen in onze dienstverlening en we kunnen die chronisch stressvolle situatie niet wegnemen, dan is het onze dienstverlening die veranderen moet (Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2017). Ook als dit betekent dat mensen niet alleen een tweede, maar een derde en vierde kans krijgen. Ook als dit betekent dat we iets langer de tijd nemen per casus, onze brieven aanpassen, nazorg leveren. Laten we ook stoppen met het generaliseren van (geld)stress. Tijdelijke stress als particulier of ondernemer is vervelend, maar heeft niks te maken met de verwoestende effecten die chronische stress met zich meebrengt. Laten we stoppen met zwaaien met getallen om aandacht te trekken of een punt te maken en starten met het inrichten van een samenleving waar het perspectief van haar inwoners centraal staat. Houd toch eens op met de 13 IQ-punten en zeg gewoon waar het op staat.
Bronnenlijst (APA)
- Arnsten, A.F.T. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), 410–422. https://doi.org/10.1038/nrn2648
- Bregman, R. (2013, 16 december). Waarom arme mensen domme dingen doen. De Correspondent.
- Bruijn, E. de (2022). Laten we stoppen met uitspraak dat armoede het IQ verlaagt. ESB, 107(4813), 419.
- Jungmann, N., Wesdorp, P. & Madern, T. (red.) (2020). Stress-sensitief werken in het sociaal domein: Inzichten en praktische handvatten voor hulp- en dienstverleners. Bohn Stafleu van Loghum.
- Mani, A., Mullainathan, S., Shafir, E. & Zhao, J. (2013). Poverty impedes cognitive function. Science, 341, 976–980.
- Shah, A.K., Mullainathan, S. & Shafir, E. (2012). Some consequences of having too little. Science, 338(6107), 682–685. https://doi.org/10.1126/science.1222426
- Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2017). Weten is nog geen doen: Een realistisch perspectief op redzaamheid (WRR-rapport 97).
- Wicherts, J.M. & Zand Scholten, A. (2013). Comment on “Poverty impedes cognitive function”. Science, 342(6163), 1169.
- Ziel, C. (2022). Perspectief! De noodzaak van stress-sensitief werken binnen gemeenten (eigen beheer).